Deepfake dhe Inteligjenca Artificiale: Kufijtë Ligjorë të Manipulimit të Zërit dhe Imazhit sipas Ligjit Nr. 124/2024
PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE E STANDARDIT LIGJOR
- Objekti: Përdorimi i sistemeve të Inteligjencës Artificiale (AI) për gjenerimin e videove dhe audios deepfake
- Standardi Rregullator: Ligji Nr. 124/2024 “Për mbrojtjen e të dhënave personale” dhe Rregullorja (BE) 2016/679 (GDPR)
- Nenet Kryesore: Neni 6 (Parimet e ligjshmërisë dhe saktësisë), Neni 24 (Mbrojtja e të dhënave që në fazën e projektimit) dhe Neni 43 (Liria e shprehjes dhe media)
- Parimi Kyç: Asnjë qëllim satirik, parodik apo marketingu nuk mund të justifikojë krijimin e videove të rreme hiper-realiste që mashtrojnë publikun pa identifikim teknik të qartë dhe të pandashëm
- Kompetenca Mbikëqyrëse: Komisioneri për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale (KDIMDP)
Zhvillimi i shpejtë i inteligjencës artificiale gjenerative dhe përhapja masive e mjeteve softuerike për krijimin e përmbajtjeve deepfake (klonimi sintetik i zërit, fytyrës dhe lëvizjeve të njeriut) po paraqet sfida të paprecedentë për sigurinë juridike, lirinë e medias dhe mbrojtjen e të dhënave në Shqipëri. Shpesh, emisione televizive, portale lajmesh dhe llogari në rrjete sociale prodhojnë video sintetike nën petkun e humorit apo satirës, duke u vënë personave publikë apo qytetarëve fjalë që nuk i kanë thënë kurrë.
Megjithatë, kuadri i ri rregullator i vendosur nga Ligji Nr. 124/2024 (“Për mbrojtjen e të dhënave personale”) dhe jurisprudenca më e fundit evropiane përcaktojnë qartë se zëri dhe fytyra janë të dhëna personale biometrike me mbrojtje rigoroze, përpunimi i të cilave kërkon ligjshmëri, transparencë të lartë dhe saktësi absolute.
Rreziqet e Manipulimit Sintetik dhe Pse Njoftimet Sipërfaqësore Nuk Mjaftojnë
Praktika ndërkombëtare e autoriteteve të mbrojtjes së të dhënave ka evidentuar se teknologjitë aktuale të klonimit dixhital kanë arritur një nivel të tillë iper-realizmi saqë qytetari i thjeshtë nuk mund ta dallojë nëse deklarata e dhënë në ekran është reale apo e sajuar nga një kompjuter. Në këtë kontekst, disa elemente përcaktojnë paligjshmërinë e një përmbajtjeje deepfake:
- Verosimiliteti i Lartë: Kur videoja sinkronizon lëvizjet e buzëve dhe timbrin e zërit me një ambient të besueshëm (si një studio lajmesh, zyrë shtetërore apo foltore zyrtare), publiku manipulohet lehtësisht.
- Pamjaftueshmëria e Shkrimeve me Shkronja të Vogla: Vendosja e një njoftimi të shkurtër apo të fshehur në një cep të videos që thotë “përmbajtje e gjeneruar me AI” nuk konsiderohet masë mbrojtëse e mjaftueshme nëse nuk perceptohet menjëherë nga çdo shikues.
- Rishpërndarja në Platformat Digjitale: Klipet e shkëputura nga programet transmetohen në TikTok, Instagram apo Facebook pa asnjë kontekst, duke krijuar valë të rreme informacioni që dëmtojnë rëndë integritetin moral dhe profesional të individit.
Kuadri Ligjor Shqiptar: Zbatimi i Ligjit Nr. 124/2024
Çdo subjekt mediatik, agjenci reklamash apo biznes në Shqipëri që synon të përdorë modele gjenerative të zërit apo figurës duhet të vlerësojë detyrimet e përcaktuara në nenet e mëposhtme të ligjit të ri:
| Neni i Ligjit Nr. 124/2024 | Parimi Ligjor | Detyrimi Konkret për Media & Krijues |
|---|---|---|
| Neni 6(1)(a) & (d) | Ligjshmëria, Ndershmëria, Transparenca dhe Saktësia | Të dhënat duhet të përpunohen në mënyrë të ndershme. T’i veshësh dikujt thënie të paqena përmes mashtrimit algoritmik cenon drejtpërdrejt parimin e saktësisë të të dhënave personale. |
| Neni 24 | Mbrojtja e të dhënave që në projektim (Privacy by Design) | Zbatuesi i teknologjisë duhet të integrojë mekanizma teknikë (p.sh. vula dixhitale të pandryshueshme dhe sinjale zanore) që lajmërojnë automatikisht përdoruesin mbi origjinën sintetike. |
| Neni 43 | Përpunimi i të dhënave dhe liria e shprehjes dhe e informimit | Liria e medias dhe krijimtarisë artistike balancohet me dinjitetin njerëzor. Satira nuk mund të përdoret për të shkatërruar të drejtën e identitetit të vërtetë të personit. |
Kompetencat Ndëshkuese të Komisionerit (KDIMDP)
Sipas dispozitave të Ligjit Nr. 124/2024, Komisioneri për Mbrojtjen e të Dhënave disponon kompetenca të zgjeruara korrigjuese dhe sanksionuese:
- Urdhri për Ndalim të Menjëhershëm: Komisioneri mund të kërkojë pezullimin e menjëhershëm të transmetimit dhe fshirjen e materialeve manipuluese nga të gjitha platformat online dhe serverët e transmetuesit.
- Sanksionet Administrative (Nenet 92–95): Në rast të shkeljeve të parimeve themelore të ligjshmërisë dhe transparencës, ligji i ri parashikon gjoba substanciale progresive të llogaritura mbi xhiron vjetore të subjektit shkelës.
PROTOKOLLI I STUDIO EON PËR PËRDORIMIN E SIGURT TË AI NË MEDIA DHE MARKETING
Për të evituar ndëshkimet nga Komisioneri dhe paditë civile për shkelje të privatësisë dhe të drejtës së imazhit, çdo kompani në Shqipëri duhet të ndjekë këtë protokoll:
- Shenjim Vizual i Pandërprerë: Çdo sekuencë e modifikuar me AI duhet të mbajë një element grafik të qartë dhe të vazhdueshëm (watermark) në qendër ose në këndin e ekranit gjatë gjithë transmetimit.
- Pëlqimi i Shprehur Paraprak: Para klonimit të zërit apo fizionomisë së një personi, duhet të nënshkruhet një marrëveshje e qartë me shkrim që përcakton kufijtë e saktë të përdorimit.
- Vlerësimi i Ndikimit në Mbrojtjen e të Dhënave (DPIA – Neni 31): Ndonëse Neni 31 i Ligjit Nr. 124/2024 hyn plotësisht në fuqi me periudhë tranzitore (vacatio legis deri në vitin 2027 sipas Nenit 101/2), kryerja e DPIA-së rekomandohet fuqimisht si standardi më i lartë i provës së llogaridhënies (accountability) dhe mbrojtjes që në fazën e projektimit (Neni 24) përpara përdorimit të modeleve gjenerative të AI me rrezik të lartë.
Studio EON ofron ekspertizë ligjore dhe teknike të specializuar për mediat, agjencitë publicitare dhe bizneset në Shqipëri për auditimin e algoritmeve të inteligjencës artificiale dhe pajtueshmërinë e plotë me Ligjin Nr. 124/2024.
